01 تیر 1399

کج پشتی (scoliosis posture)

 

کج پشتی از کلمه اسکولیوز که یک لغت یونانی است به معنی کج و خمیده گرفته شده است. این اصطلاح را اولین بار بقراط به معنای “انحنای غیر طبیعی ستون فقرات”، به کار برد. اسکولیوز عبارت است از انحراف جانبی ستون مهره ها (در سطح فرونتال) به نحوی که زواید شوکی مهره ها به سمت تقعر و بدنه مهره ها به سمت تحدب چرخش یابد. برخلاف وضعیتهای کیفوز ولوردوز که به صورت طبیعی در همه افراد وجود دارد این وضعیت همیشه غیر طبیعی محسوب می شود. در بعضی منابع انحراف بالای ۱۰ درجه را کج پشتی می نامند.

 

 

کج پشتی معمولاً قبل از ۱۴ سالگی ظاهر می شود. در بررسی های رادیولوژیک از افرادی که دچار کج پشتی بودند مشخص شد که دوسوم کج پشتیها از نوع وضعیتی بوده، یک چهارم از نوع نامشخص و ده درصد باقیمانده به طور مساوی به اشکال مادرزادی و فلجی تقسیم شده است. در دوران نوجوانی میزان شیوع کج پشتی با علت نامشخص در دختران پنج برابر بیشتر از پسران است. برخی منابع، کج پشتی با علت ناشناخته را شایع ترین نوع کج پشتی دانسته اند که شامل ۷۵-۸۵ درصد مبتلایان میشوند. ۷۰-۹۰ درصد از کج پشتیها با علت ناشناخته کودکی از نوع اصلاح پذیرند. در این نوع، اغلب انحناها ۱۸-۲۴ ماه بعد از زمان تشخیص به طور کامل اصلاح می شوند.

 

یکی از مشکلات مرتبط با کج پشتی در سن بلوغ، احتمال افزایش شدت کج پشتی همراه با رشد استخوانی است. برای مثال در صورتی که شدت کج پشتی از ۵-۱۹ درجه باشد احتمال پیشرفت عارضه ۲۲ درصد و زمانی که درجه کج پشتی ۲۰-۲۹ درجه باشد احتمال پیشرفت آن ۶۸ درصد است. به همین دلیل توصیه می شود افراد دارای کج پشتی در سن بلوغ تحت نظارت باشند. هم چنین ناحیه درگیر نیز از عوامل اثرگذار در افزایش شدت انحناست. کج پشتی ناحیه سینه ای بیشتر از ناحیه کمری یا سینه ای – کمری تشدید می شود.

 

ویلنر در تحقیقی که روی ۱۷ هزار دانش آموز انجام داد میزان شیوع کج پشتی را ۹/۱ درصد به دست آورد که البته این میزان شامل انحناهای بزرگتر از ۱۰ درجه است. در این تحقیق شیوع اسکولیوز در زنان نسبت به مردان ۳/۵ به ۱ گزارش شده است. اطلاعات به دست آمده از طریق غربالگری درمدارس کاملاً متفاوت است.

 

برای مثال، میزان شیوع اسکولیوز در سنین مدرسه را ۴-۱۶ درصد ذکر کرده اند. همچنین براساس تحقیقات انجام شده با آزمون نیویورک در ایران میزان شیوع کج پشتی در دانش آموزان پسر ۷-۱۱ ساله، ۱۷ درصد و در دانش آموزان ۱۱-۱۵ سال ۸/۷ درصد گزارش شده است.

 

انواع کج پشتی

 

 

  1. تقسیم بندی کج پشتی براساس قابلیت اصلاح آن:

 

با توجه به اهمیت عارضه کج پشتی و تنوع در شکلها وعوامل ایجاد کننده آن عارضه مذکور از زوایای متفاوتی تقسیم و مطالعه شده است که به مهم ترین آنها اشاره می شود.

 

الف) کج پشتی متحرک. اسامی مختلفی برای کج پشتیهای متحرک وجود دارد که عبارت اند از: کج پشتی عملکردی وضعیتی، غیر ثابت، غیر ساختمانی وبرگشت پذیر. کج پشتیهای متحرک با اجرای حرکات اصلاحی، اصلاح می شوند. این نوع کج پشتیها پیشرفت کننده نیستند و سبب تغییر شکل ساختمانی مهره ها یا دیسک بین مهره های نمی شوند. در این کج پشتیها انحنا به شکل خمیدگی طویل پشتی –کمری است واغلب به سمت چپ تحدب دیده می شود. خمیدگی جبرانی معمولاً به وجود نمی آید وبا مختصر چرخش ستون فقرات همراه است. کج پشتی متحرک در حالتهای خمیده به جلو و آویزان شدن از بارفیکس، از بین میرود و هیچگونه چرخش ثابت یا زاویه جانبی وجود ندارد.

 

ب) کج پشتی ثابت. یکی دیگر از اسامی این عارضه کج پشتی ساختمانی است. ویژگیهای این نوع کج پشتی عبارت اند از:

 

  1. بافتهای نرم در سمت تقعر دچار کوتاهی میشوند.
  2. ایجاد تغییرات ساختمانی در مهره های مربوط که این تغییرات شامل لبه دار شدن جسم مهره ای، اختلاف در اندازه لامیناها، پایه ها و زواید عرضی مهره است.
  3. تغییر شکل چرخشی ثابت در مهره های مربوط که جسم مهره ها به سمت تحدب وزواید شوکی مهره ها به سمت تقعر می چرخند.

 

  1. تقسیم بندی کج پشتی براساس موضع

 

الف) کج پشتی ناحیه سینه ای که برجسته ترین نقطه قوس بین دومین مهره پشتی T2 تا یازدهمین مهره پشتی T11 قرار دارد.

ب) کج پشتی ناحیه سینه ای کمری که برجسته ترین نقطه قوس بین دوازدهمین مهره پشتی T12 تااولین مهره کمری L1 قرار دارد.

ج) کج پشتی ناحیه کمری که برجسته ترین نقطه قوس بین دومین مهره کمری L2 تا چهارمین مهره کمری L4 قرار دارد.

د) کج پشتی ناحیه کمری-خاجی که برجسته ترین نقطه قوس بین پنجمین مهره کمری L5 تا اولین خاجی S1 قرار دارد.

 

  1. تقسیم بندی کج پشتی براساس تعداد قوسها

 

الف) کج پشتی ساده، کج پشتیهایی هستند که فقط یک قوس دارند وستون مهره ها به شکل C در می آید.

ب) کج پشتی مرکب، کج پشتیهایی هستند که دو یا سه قوس دارند ویکی آنها قوس اولیه وبقیه جبرانی محسوب می شوند. در این کج پشتی ستون مهره ها به شکل s در می آید. قوس اولیه یا اصلی از بقیه قوسها بزرگ تر است. تعداد مهره ها در قوس اصلی با بالا رفتن سن افزایش می یابد. قوس اصلی در کج پشتیهای مادرزادی معمولاً طی رشد کوچک می ماند؛ ولی قوسهای جبرانی همگام با رشد کودک بزرگ می شود.

 

علل پدید امدن کج پشتی های وضعیتی

 

 

  1. کوتاهی عضلات دورکننده ران در یک پا: این کوتاهی سبب افتادگی لگن در سمت عضلات کوتاه شده می شود وبه دنبال آن، کج پشتی در ستون مهره ها شکل می گیرد. در این حالت شروع کج پشتی از ناحیه کمری- خاجی است.
  2. کوتاهی عضلات نزدیک کننده ران در یک پا: این کوتاهی سبب می شود که لگن در سمت عضلات کوتاه شده بالا رفته وبه دنبال آن، کج پشتی در ناحیه کمری- خاجی شکل گیرد.
  3. کوتاهی یک پا: کوتاهی یک پا سبب می شود که لگن در سمت پای کوتاه، افتادگی یابد و به دنبال آن، کج پشتی ایجاد شود. در این حالت معمولاً در پای بلندتر یک قوس طولی خفیف برای جبران اختلاف طول پاها ایجاد می شود.
  4.  عادت به نشستن یک طرفی
  5. اتخاذ وضعیتهای غلط: حمل اجسامی مانند کیف مدرسه با یک دست به صورت طولانی می تواند به بروز کج پشتی منجر شود.
  6. کمر درد: در کمر درد به ویژه ناراحتیهای عصب سیاتیک در بلند مدت به ایجاد کج پشتی منجر می شود. دلیل کج پشتی سیاتیکی، گرفتگی وضعف عضلات یک طرف است. همچنین فرد به دلیل برداشتن فشار از روی عصب وکاهش درد، تنه را به سمت مقابل خم می کند.
  7. شرکت در بعضی از رشته های ورزشی: که مستلزم حرکات و فعالیتهای یک طرفه است؛ مانند تنیس. در بازیکنان تنیس نسبت به سایر ورزشکاران، اغلب به دلیل فعالیتهای یک جانبه، کج پشتی بیشتر توسعه می یابد.

 

عوارض ناشی از کج پشتی

 

 

  1. درد: درد، شایع ترین مشکل بزرگسالان مبتلا به عارضه کج پشتی است. علت ومنشأ اولیه آن در این افراد به درستی مشخص نیست. درد در میان بزرگسالانی که زاویه کج پشتی آنها بیشتر از ۴۵ درجه است، رایج می باشد. اما آنچه مسلم است در کج پشتی، راستای طبیعی ستون فقرات به هم خورده و فشارهای مکانیکی وارد بر قسمتهای مختلف آن تغییر می کند. به طوری که برخی از مناطق آن متحمل فشارهای خیلی زیادی می شود که این امر منشأ عوارض دیگری در ستون فقرات خواهد شد.
  2. اختلال در عملکرد دستگاه قلبی- تنفسی: افرادی که کج پشتی آنها از سنین پایین شروع شده باشد، بیشتر درمعرض مشکلات قلبی- تنفسی قرار دارند. در این افراد، بافت ریه سالم است، ولی مکانیک تنفس در اثر تغییر شکل ستون فقرات تحت تأثیر قرار می گیرد وسبب کاهش ظرفیت کل ریه، ظرفیت عملی ریه و افزایش حجم باقی مانده می شود. هرچه شدت کج پشتی و تغییر شکل بیشتر باشد ظرفیت حیاتی نیز به نسبت بیشتری کاهش می یابد. پدید آمدن چنین تغییراتی در عوامل ریوی، به افزایش فعالیت تنفس منجر می شود و این افزایش به نوبه خود در هنگام فعالیت «تنگی نفس» ایجاد می کند.
  3. اختلالات عصبی: اختلالات عصبی بیشتر به صورت فشار روی ریشه های عصبی وضایعه نخاعی دیده می شود. آسیب نخاعی بیشتر در انواع مادرزادی است گاهی هم در هنگام استفاده از انواع وسایل اصلاح کننده ممکن است این اختلالات دیده شود.
  4. اختلال در راه رفتن: اگر عارضه کج پشتی ناشی از عدم تعادل عضلانی باشد، می تواند روی راه رفتن فرد اثر منفی بگذارد و به راه رفتن نادرست و غیر طبیعی منجر شود.
  5. کاهش تحرک ستون فقرات: تغییر شکل ستون فقرات میتواند به کاهش تحرک ستون فقرات منجر شده و چرخش مهره ها را نیز محدود کند. همچنین دامنه حرکتی در جهت خم شدن به طرفین نیز کاهش می یابد.
  6. تصویر بدنی ضعیف: این تغییر شکل ظاهری می تواند موجب نارضایتی فرد از ظاهر خود شده وعوارضی همچون اضطراب، افسردگی واختلال در تغذیه را به دنبال داشته باشد.
  7. پایداری وضعیتی نامناسب: یکی از مشکلات افراد مبتلا به کج پشتی، پایداری وضعیتی نامناسب ناشی از نقص در حس (پروپرسپشن) است. این پدیده ممکن است با عوارض جبرانی مانند کج گردنی و تیلت جانبی لگن لگن در ارتباط باشد که در نهایت موجب اختلالات حس عمقی وتعادل می شود. در برخی تحقیقات عملکرد نامتقارن عضلات تنه وعدم هماهنگی چشم – دست در افراد دارای کج پشتی گزارش شده است.
  8. در منابع گوناگون عوارضی همچون سردرد- بی حسی، ضعف واختلالات مثانه برای کج پشتی گزارش شده است.

 

نحوه بررسی و ارزیابی

 

 

دقیق ترین روش برای ارزیابی کج پشتی، رادیو گرافی است. اما به دلیل اثرهای جانبی این روش بهتر است ارزیابیهای رادیو گرافی تحت نظر پزشک معالج صورت پذیرد.

 

  1. شانه های فرد بررسی شوند تا معلوم شود که آیا در یک سطح قرار گرفته اند یا نه. اگر در یک سطح نباشند، می تواند به عنوان علامتی از کج پشتی باشد. (شکل ۳-۸) .
  2. چرخش تنه به راست وچپ. در افراد مبتلا به کج پشتی، دامنه حرکتی چرخش به طرفین با هم مساوی نیستند.
  3. در حالت ایستاده، فاصله انگشتان دست تا سطح زمین در دو طرف اندازه گیری می شود. در افراد مبتلا به کج پشتی، فاصله دستها تا زمین یکسان نیست. وقتی شخص عمل خم شدن به چپ و راست را انجام می دهد فاصله انگشت میانی دست تا زمین اندازه گرفته شده وبا هم قایسه می شود. در افراد مبتلا به کج پشتی میزان خم شدن جانبی به سمت تحدب به علت انعطاف پذیری کمتر در سمت تقعر کاهش می یابد.
  4. بررسی عضلات اطراف تنه ضروری است. در افراد سالم، قرینگی در دوطرف تنه وجود دارد. ولی در افراد دارای کج پشتی، توده عضلانی در سمت تقعر وجود دارد. همچنین زمانی که از پشت به این افراد نگاه کنیم فاصله بین دست (آرنج) و تنه در دو طرف مساوی نیست.
  5. در کج پشتی مخصوصاً نوع ساختمانی یکی از کتفها بیرون زدگی داشته و برجسته خواهد بود.
  6. تعداد و عمق چین پهلوها در دو قسمت برابر نیستند.
  7. در یک انحنای c شکل، شانه یک سمت پایین رفته ولگن در همان سمت بالا می آید. اگر در یک سمت هم لگن وهم شانه بالا بروند انحنا احتمالاً از نوع s شکل است (۳-۹) .
  8. زواید شوکی مهره ها با ماژیک علامت گذاری وبه هم وصل می شود. اگر امتداد این زواید یک خط مستقیم ایجاد کند ستون مهره ها در راستای طبیعی قرار دارد، زواید شوکی مهره های دوم تا هفتم گردنی و اولین، سومین، هفتمین و دوازدهمین مهره پشتی و چهارمین مهره کمری علامت گذاری می شود.
  9. نخ یک شاقول را از امتداد زائده شوکی هفتمین مهره گردنی عبور می دهیم. نخ باید در امتداد زواید شوکی همه مهره ها قرار گیرد و از وسط خط باسن رد شود. در افراد دارای کج پشتی این نخ از مسیر گفته شده در ستون مهره ها عبور نمی کند در این حالت فاصله این خط از ستون مهره ها یا شکاف باسن اندازه گیری وثبت می شود.
  10. یکی از روشهای دیگر ارزیابی کج پشتی، استفاده از اسکولیو متر است. در این روش فرد از تنه به جلو خم می شود سپس اسلکولیومتر روی ستون مهره ها قرار داده شده ودر صورت وجود کج پشتی، میزان آن با این وسیله نشان داده می شود اما باید درنظر داشت این روش فقط برای کج پشتیهای نوع ساختمانی است.

 

روش های تشخیص کج پشتی ساختمانی از وضعیتی

 

 

چندین نوع آزمایش برای تشخیص کج پشتی ساختمانی از وضعیتی به کار می رود که اهم آنها عبارت اند از:

 

  1. آزمون آدامز. در این آزمون از فرد دارای کج پشتی می خواهیم ابتدا به حالت معمولی ایستاده و سپس سرو تنه را به جلو خم کند تا دستها تقریباً به مصل زانویا کمی پایین تر از آن برسد. آن گاه با قرار گرفتن در پشت سر فرد، لبه های کتف وپشت و همچنین ستون فقرات را به دقت بررسی می کنیم. اگر ستون مهره ها صاف و کشیده و لبه ها وکناره های پشت به طور قرینه و یکسان قرار داشته باشد نشان دهنده ی کج پشتی نوع وضعیتی (عملکردی) است. در این دسته از افراد، کج پشتی با اجرای آزمون خمش به پایین از میان می رود، در حالی که اگر فرد مبتلا به کج پشتی نوع ساختمانی باشد به دلیل آنکه کج پشتی ساختمانی با چرخش تنه مهره ها همراه است با اجرای این آزمون کج پشتی وی از بین نمی رود و دیواره قفسه سینه در سمت تحدب مشهود بوده وکتف شخص بالا می ماند. برای مثال زمانی که موقعی که فرد ایستاده باشد کج پشتی مشخص و در موقعی که به جلو خم شود از بین خواهد رفت (شکل۳-۱۱) .
  2. آزمون ایستادن روی انگشتان پا. کج پشتیهایی که منشأ عضلانی دارند، یعنی عملکردی یا وضعیتی هستند با ایستادن فرد روی انگشتان پا تا حد زیادی اصلاح می شوند. در حالی که اسکولیوزهای ساختمانی هیچ تغییری نمی کنند.
  3. آزمون آویزان شدن.آزمون آویزان شدن. در این آزمون با آویزان شدن فرد از میله بارفیکس در حالی که دستها کاملاً کشیده شده باشد. کج پشتی وضعیتی یا عملکردی برطرف خواهد شد در صورتی که کج پشتی ساختمانی هیچ گونه تغییری نخواهد کرد.
  4. آزمون خم شدن به جلو در حالت نشسته. در وضعیت نشسته بر روی صندلی یا زمین از فرد خواسته می شود تا به سمت جلو خم شود؛ اگرکج پشتی ناپدید شود نشان دهنده نوع عملکردی آن است در غیر این صورت کج پشتی از نوع ساختاری خواهد بود.

 

ملاحظات اصلاحی و درمانی

 

 

روشهای مختلفی برای اصلاح و درمان کج پشتی وجود دارد که به کارگیری آنها به نوع و شدت آن عارضه بستگی دارد.

 

در کج پشتی نوع عملکردی که علت اصلی آن مربوط به عملکرد ضعیف عضلات، اتخاذ وضعیتهای غلط و همچنین عادات حرکتی نامناسب است، می توان با استفاده از روشهای مختلف و با حذف عوامل مربوط به اصلاح و درمان آن پرداخت. ارائه حرکات اصلاحی مناسب شامل تمرینهای قدرتی، استقامتی، تنفسی و کششی اهیمت خاصی دارد. این تمرینها وحرکات سبب تقویت عضلات ضعیف وکشش عضلات کوتاه شده وموجب افزایش استقامت (تحمل) عضلات وبهبود تحرک ستون فقرات می شود. همچنین برای حفظ وضعیت قرارگیری صحیح بدن باید کلیه فعالیتهای روزمره درکنار تمرینهای ورزشی وحرکات اصلاحی کنترل شود. ایستادن، نشستن، راه رفتن، مطالعه کردن و تمامی حرکاتی که به نوعی به وضعیت قرار گیری بدن مربوط است باید کنترل شود.

 

یکی دیگر از روشهای درمان و اصلاح کج پشتی استفاده از بریس وگچ گیری می باشد. استفاده از این روش بیشتر دردرمان کج پشتیهای نسبتاً شدید ساختاری رایج است. این وسایل نه از جانب متخصص فیزیوتراپی، بلکه از جانب جراح ارتوپد تجویز می شود. به هر حال آنچه در حیطه فعالیت حرکات اصلاحی قرار می گیرد کج پشتیهای عملکردی وناشی از عدم تعادل ساختارهای عضلانی- لیگامنتی است.

 

کج پشتی که ناشی از ضعف یا کوتاهی عضلات است می تواند الگوی انحراف عضلانی نوع c یا یک قوسی باشد ویا اینکه کج پشتی نوع s یا دوقوسی باشد که قوس دوم برای حفظ تعادل در ستون فقرات به وجود می آید. ذکر این نکته ضروری است که درمان کج پشتی ناشی از بیماری در محدوده فعالیتهای تربیت بدنی وعلوم ورزشی نبوده وروشهای مورد استفاده تنها با هدف پیشگیری از شدت پیشرفت عارضه است. اما در کج پشتی وضعیتی یا ناشی از عادات غلط که اصلاح آنها وظیفه مهم مربیان و معلمان ورزش است، اولین گام اصلاح و بهبود وضعیت بدنی فرد از طریق آشنا ساختن وی با وضعیت بدنی مطلوب وحذف عادات غلط، اصلاح شرایط شغلی و ابزارهای مورد استفاده است. مرحله بعد تجویز تمرینهایی عمومی حرکتی و ورزشی به منظور ارتقای سطح سلامتی ونشاط روحی وحرکات تعادلی وپویا وتمرینهای تنفسی باید بیشتر مورد توجه قرار گیرد. همان گونه که اشاره شد تمرینها معمولاً با هدف تسکین درد، پیشگیری از پیشرفت تغییر شکل، بهبود اختلالات عصبی، به وجود آوردن ظاهری زیبا، بهبود عملکرد سیستم تنفسی، بهبود تحرک ستون مهره ها وکاهش فشارهای مکانیکی وارد بر ستون مهره ها، بهبود استقامت عضلات، کشش عضلات کوتاه شده وتقویت عضلات ضعیف پیشنهاد می شود.

 

مهمترین عضلات پایدار کننده ستون مهره ای که به عضلات ضد جاذبه معروف اند عضلات راست کننده های ستون مهره ای اند که عمل دوطرفه آنها موجب باز شدن تنه و عمل یک طرفه آنها موجب خمش جانبی ستون مهره ها می شود. در عارضه کج پشتی عضلات صاف کننده ستون فقرات در یک طرف دچار کوتاهی می شود. همچنین عضلات مایل داخلی وخارجی شکم و عضله مربع کمری نیز عضلاتی هستند که وظیفه ثابت کنندگی مهره های کمری را بر عهده دارند. این عضلات در عارضه کج پشتی تحت تأثیر قرار می گیرند و در یک طرف دچار کوتاهی می شوند. از این رو تمرینهای بهبود عملکردی به شکل ذیل توصیه می شود.

 

حرکات اصلاحی مورد نیاز بدن خود را  از این جا دریافت کنید

 

 

نمونه تمرین های کششی

 

  1. با بازوهای کشیده از میله یا حلقه آویزان شوید.
  2. در وضعیت دو زانونشسته و با خم کردن تنه بر روی رانها دست را بر روی زمین بگذارید وبه طرف جلو بکشید (حرکت کشش گربه) .
  3. وضعیت ایستاده اختیار کنید. اگر انحنای c در سمت چپ باشد دست راست را بالای سر ببرید وکاملاً به پهلوی سر وگوش بچسبانید سپس دست چپ را روی دنده و پهلوی بدن قرار دهید و فشار دهید.

 

نمونه تمرین های تقویتی

 

  1. به پهلوی موافق انحنا بخوابید، در حالی که دست موافق انحنا زیر سر است وکاملاً در وضعیت بدون فشار قرار دارد، سر و تنه را از زمین جدا کنید، طوری که پاها صاف درامتداد بدن باشد. این حرکت مشکل است اما بکوشید تا آن را تکرار کنید.
  2. بر روی زمین وبه حالت دمر دراز بکشید تا سرو تنه را در جهت مخالف انحنا حرکت دهید و به پاهای همان طرف نزدیک کنید.

 

برگشت به بالا