01 تیر 1399

ناهنجاریهای اندام فوقانی

 

داشتن وضعیت بدنی خوب در گرو عملکرد موثر ساختارهای عضلانی، استخوانی و مفصلی است. در این زمینه آشنایی با ساختار و عملکرد ستون فقرات و همچنین عوامل موثر بر کارایی آن ضروری به نظر می رسد. بنابراین در این فصل سعی شده است متناسب با اهداف و نیازهای مربوط به ناهنجاریهای اندام فوقانی، ضمن توصیف وضعیت بدنی و ساختار ستون فقرات و اجزاء تشکیل دهنده آن به وظایف، حرکات و عضلات عمل کننده بر ستون فقرات اشاره شود. سپس ناهنجاریهای وضعیتی ستون فقرات براساس قرارگرفتن آزمودنی در پشت صفحه شطرنجی و با استناد به آزمون نیویورک توضیح داده شود.

 

ساختار ستون فقرات

 

ستون فقرات محور مرکزی تنه را تشکیل می دهد و از قاعده جمجمه شروع شده و در تمامی طول گردن و تنه امتداد می یابد. این ستون از به هم پیوستن تعدادی استخوان به نام مهره تشکیل شده که روی هم قرار گرفته اند و به وسیله رباطها و دیسکهای لیفی – غضروفی به هم متصل شده اند. طول ستون فقرات در شخص بالغ ۵۵-۶۵ سانتیمتر بوده و ۳۳ مهره دارد که ۲۴ تای آنها مهره های متحرک و ۹ تای دیگر مهره های غیر متحرکند که به هم چسبیده اند و دو استخوان خاجی و دنبالچه را می سازند. ستون مهره ها بر حسب موقعیت قرارگیری شان به پنج ناحیه تقسیم می شوند:

 

  1. ناحیه گردنی که شامل ۷ مهره است.
  2. ناحیه سینه ای یا پشتی که شامل ۱۲ مهره است.
  3. ناحیه کمری که شامل ۵ مهره است و مهره های این ناحیه همگی به واسطه مفاصل نیمه متحرکی که دارند سبب می شوند ستون مهره ای به جلو و عقب و طرفین خم شده و به خوبی انعطاف پذیر باشد.
  4. ناحیه خاجی که شامل ۵ مهره است، ولی در زمان بلوغ به همجوش خورده و استخوان واحدی به نام ساکروم را پدید می آورد.
  5. ناحیه دنبالچه ای که شامل ۴ مهره است، ولی در زمان بلوغ به هم جوش خورده و استخوان دنبالچه را به وجود می آورد.

 

طول ستون فقرات در زنان حدود ۶۰ و در مردان ۷۰ سانتیمتر است. ناحیه گردنی ۱۲، ناحیه پشتی ۲۸، ناحیه کمری ۱۸ و ناحیه خاجی و دنبالچه ای ۱۲ سانتیمتر است. در افراد مسن به علت کاسته شدن از ارتفاع دیسکهای بین مهره ای و تشدید انحناهای ستون فقرات به ویژه انحناهای ناحیه سینه ای از طول ستون فقرات کاسته می شود.

 

 

اجزاء تشکیل دهنده ستون فقرات وخصوصیات آن ها

 

ستون مهره ها مجموعه تشریحی انعطاف پذیری است که از به هم پیوستن تعدادی استخوان به نام مهره تشکیل شده است. ساختمان هر مهره شامل این قسمتها است: به جز مهره های گردنی اول و دوم بقیه مهره ها شامل یک قسمت قدامی یا تنه و یک قسمت خلفی یا قوس مهره ای است. تنه های هر دو مهره مجاور به وسیله دیسک بین مهره ای از جنس فیبر و کارتیلاژ به هم متصل است. تنه های مهره ای و دیسکهای فوق روی هم ستون کامل و انعطاف پذیری می سازند که محور اصلی بدن است و در انسان وزن سر، تنه و اندام طرفی را تحمل می کند. این محور همچنین فشارهای ناشی از عضلات متصل را به طورمستقیمیا در جهات دیگر انتقال میدهد.

 

در طرفین و عقب تنه مهره ها دوقسمت سخت پایه ای شکل به نام پایه جدا می شود. در سطح فوقانی و تحتانی پایه، شیار کوچکی وجود دارد و از مجموعه دو شیار فوقانی و تحتانی دو مهره مجاور، در طرفین مهره ها سوراخ کوچکی ساخته می شود که به سوراخ عصبی موسوم است و محل عبور اعصاب نخاعی به خارج و داخل نخاع میباشد. در طرفین مهره دو زائده استخوانی به نام زائده های طرفی و در عقب در خط وسط زائده تیزی به نام زائده خاری وجود دارد. در نهایت در سطح بالایی و تحتانی هر یک از پایه ها سطح صاف مفصلی وجود دارد که محل تلاقی مهره های مجاور با هم است.

 

مهره ها به وسیله رباطهایی به یکدیگر متصل میشوند که یکی از این رباطها در جلو ستون مهره ها از بالا تا پایین قرار دارد و به قسمت قدامی تک تک تنه مهره ها میچسبد. این رباط، که رباط طولی قدامی نام دارد نواری است طویل که همه مهره ها را از جمجمه تا بالای سطح خلفی قدامی استخوان خاجی به یکدیگر متصل می کند. رباط مشابهی نیز در طول سطح خلفی مهره ها وجود دارد. در سطح جانبی تنه مهره ها رباط وجود ندارد. دور تا دور مفصل، بین زائده های عمودی مهره های مجاور، کپسولهای مفصلی حاوی مایع وجود دارد. قسمت داخلی مهره ها متشکل از استخوان اسفنجی است که سطح خارجی آن را یک لایه بافت متراکم استخوان پوشانده است.

 

 

عضلات وحرکات ستون فقرات

 

بخشی از توده بزرگ عضلات بدن مربوط به ستون مهره ها و لگن است. که قابلیت بسیار زیادی برای تولید نیرودارد. در این ناحیه تعداد زیادی عضلات کوچک و بزرگ قرار دارد که به طور کلی می توان آنها را به سه بخش عضلات پشتی، شکمی و طرفین ستون فقرات تقسیم کرد.

 

عضلات پشتی یا راست کننده ستون مهره ها

 

گروهی از عضلات در سطح خلفی فقرات قرار دارند و به جهت عملکردشان به راست کننده های ستون فقرات معروف اند. این گروه شامل عضله خاصره ای دنده ای، عضله طویل و عضله شوکی است. سر ثابت این عضلات به بخش خلفی ستون مهره ها در ناحیه گردنی، پشتی، کمری، خاجی و نه دنده پایینی چسبیده است و سر متحرک آنها به زائده پستانی استخوان گیجگاهی و سطح خلفی مهره های گردنی، پشتی و کمری و دوازده دنده قفسه سینه متصل است. عملکرد دو طرفه این عضلات باعث باز شدن (اکستنشن، هیپراکستنشن) مفصل اطلس و استخوان پس سری و به طور کلی ستون مهره ها می شود و عملکرد یک طرفه آنها سبب فلکشن جانبی و چرخش به چپ یا راست ستون مهره ها می گردد. موقعیت عضلات فوق محور حرکتی فروتنال داراست. و موجب حرکت باز شدن قوی درتمام طول ستون فقرات می شود.

 

عضلات طرفین ستون مهره ها

 

این عضلات از زائده های عرضی مهره ها شروع شده وبه زتئده های عرضی مهره های پایینی متصل میشوند و کارشان خمش جانبی ستون مهره هاست. از مهمترین عضلات این گروه، عضلات بین عرضی است که در ناحیه گردنی، پشتی وکمری قرار دارد و عملکرد آنها باعث خم شدن ستون فقرات به پهلو میشود. عضله دیگری که در این قسمت قرار دارد عضله مربع کمری است و در ناحیه کمر در طرفین ستون مهره ها قرار دارد وبه دلیل وجود بافت چربی در این قسمت لمس آن مشکل است. عملکرد دوطرفه این عضله سبب ثابت نگه داشتن مهره های کمری و عملکرد یک طرفه آن سبب خمش جانبی ستون مهره ها می شود.

 

عضلات ناحیه شکمی

 

این عضلات در سطح قدامی ستون مهره ها قرار دارند و به جهت موقعیت قرارگیری وعملکرد شان به خم کننده هایی ستون مهره ها معروف اند وشامل عضلات راست بزرگ، مایل بزرگ، مایل کوچک و سوئز کوچک می شوند.

 

عضله راست شکمی که سطحی ترین عضله ناحیه شکم بوده وبین جناغ سینه و استخوان عانه قابل لمس است و عملکرد دو طرفه آن سبب فلکشن ستون مهره ها شده و عملکرد یک طرفه آن سبب خمش جانبی ستون مهره ها می شود.

 

عضله مایل خارجی که این عضله در دو طرف عضله راست بزرگ به طور سطحی قرار گرفته و قابل لمس است. عمل دو طرفه این عضله خمش ستون مهره ها و عملکرد یک طرفه آن خمش جانبی ستون مهره ها را موجب می شود. این عضله به عضله مایل بزرگ نیز معروف است.

 

عضله مایل داخلی، این عضله در زیر عضله مایل خارجی قرار گرفته وتارهای آن برخلاف تارهای عضله مایل خارجی است. عملکرد دو طرفه این عضله باعث فلکشن ستون مهره ها و عملکرد یک طرفه آن باعث فلکشن جانبی ستون فقرات می شود. این عضله به مایل کوچک نیز معروف است.

 

عضله سوئز کوچک، این عضله به طور عمقی در ناحیه حفره شکمی قرار گرفته است. عمل هر دو طرف اینعضله سبب ثابت نگه داشته شدن مهره های کمری و عملکرد یکطرفه آن سبب خمش جانبی ستون مهره ها از ناحیه کمری می شود.

 

 

قوسهای ستون فقرات

 

اگر به ستون مهره ای از نیمرخ نگاه کنیم در تمام طول خود چهار قوس دارد. اولین خمیدگی، قوسگردنی است که در ناحیه گردن به سمت جلو برآمده است. دومین و چهارمین خمیدگی قوس مقعر به جلو یعنی قوسهای سینه ای ولگنی است که به خمیدگیهای اولیه معروف اند، زیرا در مرحله تولد وجود دارند و سومین قوس فرورفتگی ناحیه کمری است. با در نظر گرفتن خمیدگی سر به جلو و جمع شدن رانها به جلو و به ططرف بالا مجموعاً بدن جنین در رحم مادر به شکل C در می آید و قوسهای فوق را ایجاد میکند. دو خمیدگی برآمده به جلو یعنی قوسهای گردنی و کمری قوسهای ثانویه هستند، زیرا قوس گردنی وقتی تشکیل میشود که بچه کم کم سر خود را بالا نگه می دارد تا به اطراف نگاه کند وقوس کمری وقتی تشکیل میشود که بچه به چهار دست وپا رفتن و ایستادن وبلند کردن خود شروع میکند. ستون فقرات انسان بر روی استخوان خاجی قرار گرفته که این استخوان (خاجی) را دو نیمه لگن در بر می گیرد. انتهای فوقانی استخوان خاجی افقی نبوده، بلکه با زاویه ای حدود ۴۰ درجه به جلو متمایل است. قرار گرفتن عمودی ستون فقرات روی استخوان خاجی که حدود ۴۰درجه به جلو متمایل است ممکن نبوده و برای جبران این نقص، باید به ستون فقرات کمری انحنایی به عقب داده شود.

 

انحناهای ستون فقرات سبب افزایش مقاومت آن در برابر نیروهای عمودی و از جمله وزن بدن می شود. مقاومت ستون فقرات با داشتن چهار انحنای انعطاف پذیر تقریباً ۱۷برابر حالتی است که این ستون بدون انحنا وصاف باشد. مقاومت ستون فقرات را براساس قوسهای آن میتوان براساس فرمول ذیل توضیح داد. درحالی که R نمایانگر مقاومت و n تعداد قوسهای ستون فقرات است.

 

وظایف ستون فقرات

 

به طورکلی میتوان گفت ستون فقرات سه نقش مهم را در بدن به عهده دارد:

 

  1. تحمل وزن بدن وانتقال آن به اندامهای تحتانی،
  2. محافظت ونگهداری از قسمتی از سیستم اعصاب مرکزی (نخاع)
  3. نقش حرکتی وشرکت در حرکات مختلف تنه.

 

عملکرد دیگر ستون مهره ها نقش حمایتی آن از قفسه سینه است. ناحیه سینه به دلیل وجود اندامهای داخلی مخصوصاً قلب به حمایت زیادی نیاز دارد که ستون فقرات در این ناحیه نقش الی را ایفا می کند و با انحنای ستون به عقب در این ناحیه فضای کافی برای اندامهای داخلی به وجود می آید.

 

برگشت به بالا